Deze website draagt het AnySurferlabel, een Belgisch kwaliteitslabel voor toegankelijke websites.

Meer informatie vindt u op www.anysurfer.be.

De perfecte toets

print

James Ensor wist de techniek van het schilderen met een paletmes zo te gebruiken dat hij er optische effecten mee kon bereiken. In dit artikel bespreekt restaurator Karen Bonne zijn zoektocht naar de perfecte toets.

W.A. Radford, Radford's Cyclopedia of Construction, volume 10, 1909

In veel van zijn schilderijen koos James Ensor er resoluut voor om een paletmes te gebruiken om verf aan te brengen en te bewerken. Wellicht onder impuls van zijn oudere collega’s Guillaume Vogels, Pericles Pantazis en Louis Dubois - Belgische navolgers van de Franse realist Gustave Courbet - wist hij de techniek naar zijn hand te zetten 1. De schilderijen die in dit artikel besproken worden tonen zijn zoektocht naar de perfecte toets.

Het palet-, schilders- of tempermes kreeg in de loop van de 19de eeuw een plek in de schildersdoos van tal van kunstenaars. Het speelde immers een steeds belangrijkere rol in hun creatieve proces. Voordien was het een louter ambachtelijk instrument dat voornamelijk werd gebruikt bij het aanmaken van verven 2.

Rugleuning van een stoel, een vroeg werk van de hand van Ensor, toont de licht aarzelende en zoekende toets van de kunstenaar. In dit werk tast hij duidelijk de mogelijkheden van het instrument af. 

James Ensor, Rugleuning van een stoel, ca. 1880?, Karton 21,5 x 16 cm, KMSKA langdurige bruikleen

James Ensor, Rugleuning van een stoel, ca. 1880?, karton 21,5 x 16 cm, KMSKA langdurige bruikleen

Veel van de toetsen zijn uit meerdere bewegingen opgebouwd. Ensor maakte hier gebruik van een fijn en zeer flexibel paletmes, waarmee hij de verf over het karton verspreid door het mes in kleine stootjes van links naar rechts te verplaatsen. Bij elke rustpauze duwde hij de punt van het mes tegen het doek aan.

Detail van geleidelijke opbouw onder microscoop (x12)
Detail van geleidelijke opbouw onder microscoop (x12) 

Daarnaast speelt hij met de verschillende effecten die met een paletmes bereikt kunnen worden. Een paletmes laat immers toe om zeer snel rake toetsen vast te leggen op het doek, zoals de donkergrijze streep centraal in beeld op onderstaande afbeelding. Die is in één beweging aangebracht. Hoe meer druk op het paletmes, hoe meer de verf zich verplaatst naar de randen van de verftoets waardoor die sterk naar voor komen. Daarnaast kan het paletmes eveneens aangewend worden om nog natte verf te bewerken. Dat is eveneens te zien op onderstaande foto. Het streperige effect links boven is ontstaan doordat Ensor de tip van een fijn paletmes herhaaldelijk door de natte verf trok en daarbij lichte druk uit te oefenen.

Detail van gelaagde opbouw onder microscoop (x12)

Detail van gelaagde opbouw onder microscoop (x12)

Dit spelen met effecten is iets dat doorheen het hele oeuvre van Ensor terugkomt. In De oestereetster gebruikt hij de techniek in contrast met vrij dun geschilderde partijen.

James Ensor, De oestereetster (In het land van de kelruen), 1882, doek 207 x 105 cm, KMSKA inv. 2073
James Ensor, De oestereetster (In het land van de kleuren), 1882, doek 207 x 105 cm, KMSKA inv. 2073

De accenten die hij aanbrengt met het paletmes zijn doordacht geplaatst en springen extra in het oog door de dikte van de verf. Er is hier geen sprake meer van aarzeling in het aanbrengen van de toets. Zo is het mes naast het broodje volledig opgezet met het paletmes. Door de gelaagde opbouw van de rode en blauwe toets bovenop het grijs creëert Ensor de illusie dat er werkelijk iets op het mes ligt. Dezelfde kleuren zijn ook op het broodje aangebracht met een verfborstel. Dit toont meteen het verschil in effect. Ook de weerspiegelingen van het licht in de wijnfles wordt zo duidelijk in de verf gezet.

Detail De oestereetster, gelaagde opbouw mes en lichtaccenten in achtergrond

Detail De oestereetster, gelaagde opbouw mes en lichtaccenten in achtergrond

Een zeer doorgedreven gebruik van het paletmes is terug te vinden in Adam en Eva uit het paradijs verjaagd, uit 1887. Dit werk leent zich, gezien het grote formaat, perfect voor het gebruik van het paletmes.

James Ensor, Adam verdreven uit het paradijs, doek, 206 x 245 cm, KMSKA inv. 2072

James Ensor, Adam en Eva verdreven uit het paradijs, doek 206 x 245 cm, KMSKA inv. 2072

Ensor heeft hier dan ook een vrij breed mes gebruikt en de hele achtergrond in zeer snelle, pasteuze of dikke toetsen opgezet. Er is opnieuw een gelaagde opbouw te zien, waarbij Ensor de kleuren als het ware direct op het doek vermengd door ze naast en boven elkaar te plaatsen. Hij heeft de toetsen nadien verder bewerkt met grove penselen.

Detail Adam en Eva uit het paradijs verjaagd, pasteuze verftoetsen

Detail Adam en Eva uit het paradijs verjaagd, pasteuze verftoetsen
Detail Adam en Eva uit het paradijs verjaagd, optische kleurvermenging
Detail Adam en Eva uit het paradijs verjaagd, optische kleurvermenging

Opnieuw speelt Ensor met contrasten tussen zeer pasteuze en dunnere verftoetsen. Af en toe schraapt hij met zijn paletmes over het doek door veel druk uit te oefenen op het lemmet.

Detail Adam en Eva uit het paradijs verjaagd, pasteuze gele toetsen bovenop geschraapte witte zones
Detail Adam en Eva uit het paradijs verjaagd, pasteuze gele toetsen bovenop geschraapte witte zones

In zijn latere werken lijkt Ensor minder te opteren voor het gebruik van een paletmes. Als hij het toch doet, dan telkens in combinatie met andere materialen. Dat zou een weerspiegeling van de tijdsgeest kunnen zijn. Steeds meer kunstenaars lieten het paletmes immers links liggen.
Een fragment uit een brief van Rik Wouters aan Simon Lévy illustreert deze veranderende mentaliteit.

"Je ne travaille plus de parti pris avec le couteau. Je l’emploie le moins possible. La brosse est d'ailleurs très agréable. " - (19 juillet 1911) 4

Ensor wist de techniek van het schilderen met paletmes zo te gebruiken, dat hij er optische effecten mee kon bereiken. Naast zijn streven naar de weergave van kleur en licht in zijn werken, blijft hij zijn hele carrière door ook contrasten in textuur opzoeken. Daarvoor bedient hij zich, vooral in de jaren 1876 tot 1889, dikwijls van het paletmes, in de latere werken zullen gelijkaardige contrasten bereikt worden door een samenspel van pasteuze toetsen met heel dun geschilderde zones tot het gebruik van zeer sterk verdunde verf.

Karen Bonne

Reageren?

U beschikt over onbekende informatie, u hebt kritische op- of aanmerkingen of u wenst te reageren op een artikel van het Ensor Research Project? Laat dan uw gegevens achter via ons online formulier

______

1 H. Todts, Ensor – Wouters en weerom. Misverstanden omtrent het modernisme, in Rik Wouters – Bronnen en werken, Paleis voor Schone Kunsten Brussel, 2002, p. 33
2 E. Geudeker, Het bestek van de schilder: penselen, kwasten, paletmes en schilderstok, in Mythen van het atelier – Werkplaats en schilderpraktijk van de negentiende eeuwse Nederlandse kunstenaar, red. M. Jonkman, E. Geudeker, RKD, 2010, p. 137
3 W.A. Radford, Radford’s Cyclopedia of Construction, volume 10, 1909
4 R. Avermaete, Rik Wouters, 1986, p. 78
 

share

Correspondentieadres

Lange Kievitstraat 111-113 bus 100, B-2018 Antwerpen

T +32 (0)3 224 95 50