Deze website draagt het AnySurferlabel, een Belgisch kwaliteitslabel voor toegankelijke websites.

Meer informatie vindt u op www.anysurfer.be.

Vingerafdrukken en duimsporen

print

Vingerafdrukken worden niet meteen gelinkt aan de wereld van de kunst, maar de opmerkzame waarnemer kan toch geregeld een exemplaar ontwaren tussen de verftoetsen. In dit artikel bestudeert restaurator Karen Bonne de vingerafdrukken van James Ensor.

Het is niet ongebruikelijk dat een kunstenaar tijdens het schilderen gebruik maakt van zijn vingers, bijvoorbeeld om al te lopende verf te deppen, om overtollige verf weg te vegen of de structuur van een verftoets aan te passen. Dit veronderstelt een snelle manier van werken, waarbij de kunstenaar een direct contact heeft met zijn materiaal. Andere kunstenaars prefereren het gebruik van een vod, wat veegsporen nalaat. Ook Ensor heeft regelmatig gebruik gemaakt van zijn vingers; dat blijkt uit de verschillende vingerafdrukken die werden ontdekt in diverse werken uit de collectie. Zo werden in de verflaag van het schilderij Vrouw met blauwe halsdoek uit 1881 meerdere vingerafdrukken teruggevonden. Ze zijn voornamelijk te situeren in de witgrijze schoorsteenmantel, een zone waar de kunstenaar de verf in verschillende lagen heeft aangebracht en sterk heeft bewerkt met paletmes en dus ook met de duimen.

James Ensor, Vrouw op golfbreker, 1880, olieverf op doek, 30,7 x 22,6 cm, gesigneerd en gedateerd links onder: ENSOR 81, KMSKA inv. nr. 1853.
James Ensor, Vrouw met blauwe halsdoek, 1881, olieverf op doek, 75,3 x 60,3, gesigneerd en gedateerd links onder: ENSOR 81, KMSKA inv. nr. 3384.

Deze vingerafdrukken dragen in geen geval bij tot de uiteindelijke, door de kunstenaar beoogde textuur van het werk en zijn dus eerder te interpreteren als stille getuigen van Ensors werkproces dan als moedwillig aangebrachte toetsen.
Het gaat meestal om partiële afdrukken, vermoedelijk van de duim, omdat die vinger zich daar het best toe leent. Foto’s van Ensor aan het werk tonen daarenboven duidelijk dat de hele linkerhand nodig was voor het hanteren van het palet. Gezien de snelheid van het schilderproces bij Ensor, zou aangenomen kunnen worden dat hij meestal gebruik maakte van zijn rechterduim voor het deppen van verf.

vingerafdruk kopie Ensor aan het werk met palet in de hand  
LINKS: Vrouw met blauwe halsdoek (detail): partiële vingerafdruk in de verflaag (NORM) - RECHTS: Ensor aan het werk met palet in de hand

Op het schilderij werd één plaats teruggevonden waar de kunstenaar de verf rechtstreeks met zijn vinger heeft aangebracht. De witte verf waaruit de afdruk is opgebouwd ligt bovenop de grijsgroene achtergrond en heeft zich daar licht mee vermengd. Dat impliceert dat Ensor de witte verf op zijn vinger had, toen die met het doek in contact kwam. Wat is nu het verschil tussen een verftoets aangebracht met een borstel en één aangebracht met een vinger? Dat verschil is duidelijk te zien op onderstaande foto’s, en ligt zowel in de karakteristieke strepen die nagelaten worden door de duim, als in de manier waarop de verf zich plaatst tussen de strepen. Onze vingerafdrukken zijn opgebouwd uit golvende lijnen, en geven een zeer regelmatige indruk in verf, met de kleine karakteristieke inkepingen op plaatsen waar een lijn opeens ophoudt. Borstelharen zijn veel stugger en wanneer ze in een bepaalde richting gedwongen worden, hebben ze de neiging te overlappen. Dat geeft een wirwar van lijnen. De manier waarop de verf zich plaatst tussen de lijnen is afhankelijk van de uitgeoefende druk, maar bij een vingerafdruk staat de verf lichtjes gebold.

 

Vrouw met blauwe halsdoek (detail): partiële vingerafdruk in de verflaag, strijklicht (RL)

LINKS: Vrouw met blauwe halsdoek (detail): partiële vingerafdruk in de verflaag, strijklicht (RL) - RECHTS: Vrouw met blauwe halsdoek (detail): verftoets met borstel, strijklicht (RL)
Vrouw met blauwe halsdoek (detail): verftoets met borstel, strijklicht (RL)
 

Naast dergelijke partiële vingerafdrukken is er echter ook een schilderij in de collectie waarbij het gebruik van de vingers veel doordachter is, met name in Vrouw op golfbreker, uit 1880. Hier heeft Ensor een groot deel van de eerste opzetkleur bewerkt met zijn vingers.

James Ensor, Vrouw op golfbreker, 1880, olieverf op doek, 30,7 x 22,6 cm, gesigneerd en gedateerd links onder: ENSOR 81, KMSKA inv. nr. 1853.
James Ensor, Vrouw op golfbreker, 1880, olieverf op doek, 30,7 x 22,6 cm, gesigneerd en gedateerd links onder: ENSOR 81, KMSKA inv. nr. 1853.

Hier spelen de toetsen wel een prominente rol in het eindresultaat en zijn ze opzettelijk aangebracht door de kunstenaar. Ensor wreef met zijn duim over de nog natte verf, zowel in golvende (rode lijn) als in rechte bewegingen (blauwe lijn). Men kan hier echt de richting van de vinger meevolgen.

Vrouw op golfbreker (detail): richting van de lijnen (NORM) Vrouw op golfbreker (detail): richting van de lijnen, strijklicht (RL)
LINKS: Vrouw op golfbreker (detail): richting van de lijnen (NORM) - RECHTSVrouw op golfbreker (detail): richting van de lijnen, strijklicht (RL).

Op een detailfoto in strijklicht (RL) wordt duidelijk hoe de kunstenaar te werk ging. Hij bracht eerst de grijsbruine verflaag aan (midden op de foto), die hij vervolgens bewerkte met zijn duim. Daarover werd het witte van de parasol en het blauwe van de lucht aangebracht met een verfborstel. Het feit dat de onderliggende structuur nog zichtbaar is, veronderstelt dat Ensor een wachttijd heeft ingelast tussen beide fasen. Anders zou de structuur volledig weggeveegd zijn door het aanbrengen van de nieuwe verflaag. Onder microscopische vergroting wordt de vlotheid van de vingerbeweging duidelijk in beeld gebracht. Ensor plaatste zijn duim in de natte verf en trok die naar beneden in een rechte lijn, hield even halt en veranderde licht van richting, wat de kleine knik verklaart.

Vrouw op golfbreker (detail): microscopische vergroting (x9)
Vrouw op golfbreker (detail): microscopische vergroting (x9)

Karen BONNE

Reageren? 

Wens je te reageren op een artikel van het Ensor Research project? Of heb je een suggestie voor een volgend artikel. Laat dan je gegevens achter via ons online formulier

  share

Correspondentieadres

Lange Kievitstraat 111-113 bus 100, B-2018 Antwerpen

T +32 (0)3 224 95 50