Deze website draagt het AnySurferlabel, een Belgisch kwaliteitslabel voor toegankelijke websites.

Meer informatie vindt u op www.anysurfer.be.

De verre reizen van het Masker Wouse

print

Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen bewaart 38 schilderijen van James Ensor die uitzonderlijk veel voor tentoonstellingen in binnen- en buitenland gevraagd worden. Gespreid over zo'n 260 tentoonstellingen hebben de 38 schilderijen  al meer dan 1500 reizen gemaakt. In bijna de helft van die 260 tentoonstellingen speelde Ensor bovendien de hoofdrol. In dit artikel gaat Nanny Schrijvers dieper in op de tentoonstellingsgeschiedenis van het topwerk Verbazing van het masker Wouse.

Achterzijde Verbazing van het masker Wouse

Op het spieraam van Ensors schilderij Verbazing van het masker Wouse, zitten een twintigtal etiketten. De meeste verwijzen naar tentoonstellingen: Würt. Kunstverein Stuttgart…; Düsseldorf; *Van Ensor tot Delvaux* provinciaal museum voor mod. kunst Oostende; “ENSOR” Bale; New Port Harbour Art Museum California, Flemish Expressions: Representational Painting in the 20th Century, 12/ 12/ 86 – 22/ 02/ 87; Kunsthaus Zürich “J.E…; Kunsthalle Basel…; Zürich ’83, 20.5 – 31.07;…

James Ensor, Verbazing van het masker Wouse, 1889, olieverf op doek, 109 x 131,5 cm, gesigneerd en gedateerd links onder: Ensor 1889, KMSKA inv. nr. 2042, © Lukas - Art in Flanders VZW / Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, foto Hugo Maertens

James Ensor, Verbazing van het masker Wouse, 1889, olieverf op doek, 109 x 131,5 cm, gesigneerd en gedateerd links onder: Ensor 1889, KMSKA inv. nr. 2042 © Lukas - Art in Flanders VZW / Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, foto Hugo Maertens.

Verbazing van het masker Wouse, gemaakt in 1889, werd voorgesteld in 1890 op een tentoonstelling van Les Vingt in Brussel. Het was de 7de jaarlijkse tentoonstelling van deze vereniging, waarvan Ensor overigens stichtend lid was. Pas twintig jaar later wordt het opnieuw getoond en meteen ook voor het eerst in Antwerpen op een tentoonstelling ingericht door de Cercle Royal Artistique, Litéraire et Scientifique. In datzelfde jaar, 1910, opent op 22 september een Tentoonstelling van werken van JAMES ENSOR ingericht in de Rotterdamsche Kunstkring. Op deze eerste grote schilderijententoonstelling in het buitenland hangen 50 schilderijen, 3 aquarellen, 6 tekeningen en 8 etsen. Vele werken zijn op dat moment nog in eigendom van Ensor en te koop, onder meer het Masker Wouse dat getoond wordt samen met nog 12 andere schilderijen die uiteindelijk ook in de museumcollectie terechtkwamen. Het schilderij reist voor de tweede wereldoorlog regelmatig naar het buitenland voor tentoonstellingen in Parijs, Leipzig en Mannheim. In 1945/ 1946 doet het onder andere Amsterdam en Bern aan.

Etiket op het spieraam, links bovenaan: 1986/ 1987, Newport Beach, Newport Harbor Art Museum, Flemish Expressions. Representational painting in the twentieth century, nr. 28.

Etiket op het spieraam, links bovenaan: “1986/ 1987, Newport Beach, Newport Harbor Art Museum, Flemish Expressions. Representational painting in the twentieth century, nr. 28.”

De tentoonstelling Flemish Expressions reisde van Newport Beach verder naar Fort Lauderdale. Ensor werd hier getoond met symbolistische kunstenaars als Jakob Smits, Léon Spilliaert en Gustave Van De Woestyne. Daarnaast was er een luik met expressionisten als Constant Permeke en  Frits Van den Berghe. De tentoonstelling wou een overzicht geven van de schilderkunst in Vlaanderen in de late negentiende en twintigste eeuw. Gelijkaardige selecties werden eerder al in Parijs (1946) en Londen (1971) getoond. Telkens met veel aandacht voor Ensor en voor het Masker Wouse.

Zaalzicht Ensorretrospectieve 1951

Zaalgezicht Ensorretrospectieve in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 1951.

Er komen niet altijd verre reizen aan te pas. Ensor wordt op quasi alle Kunst van Heden-salons getoond. Bovenstaand zaalgezicht geeft een beeld van de eerste grote retrospectieve die in 1951 doorgaat in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. In 1983 wordt daar voor een tweede maal een groot overzicht gepresenteerd dat achteraf naar Zürich doorreist en ten slotte een viertal steden in Japan aandoet.

Ensor krijgt de plaats die hij verdient

Het museum is zeer bezorgd en eist dat zijn kunstwerken in goede omstandigheden worden getransporteerd en getoond. Maar ook wordt telkens afgewogen of Ensor wel de plaats krijgt die hij verdient. Uit de verslagen van de museumcommissie blijkt dat een groot aantal aanvragen wordt geweigerd. Zo mag Masker Wouse niet naar Mexico in 1974 of naar Japan in 1978 en ook niet naar Montreal in 1993 voor een tentoonstelling over het symbolisme. Maar het ging wel, samen met 16 andere werken uit de collectie, op rondreis in Japan van september 1972 tot januari 1973. En bij die ene tentoonstelling is het niet gebleven. Ook in 1984 ging Verbazing van masker Wouse mee. Grote ensembles uit de Ensorcollectie gingen opnieuw naar Japan in 2000/ 2001, 2005, 2010 en in 2012/ 2013.

In 1951 gaat het Masker Wouse naar Amerika voor een monografische tentoonstelling die reist van Boston over Cleveland en Saint-Louis naar New York. Bijna zestig jaar later reist Wouse nog een keer naar de Verenigde Staten. In 2009 werd James Ensor getoond in het MoMA in New York. De retrospectieve tentoonstelling die daar te zien was - met zo'n 120 werken, waaronder het Masker Wouse en nog een tiental andere schilderijen uit het KMSKA - reisde vervolgens door naar Musée d'Orsay in Parijs. Masker Wouse was al vaak in Parijs geweest. Voor het eerst in 1926 en vervolgens in 1932 in het Musée National du Jeu de Paume en op de Ensortentoonstelling in 1939. In 1946 was het te zien in het Musée de l'Orangerie en in 1954 in Musée National d'Art Moderne. Het gaat hier allemaal om monografische tentoonstellingen, uitgezonderd die in 1946 waar het werk van zeven Belgische schilders werden getoond. De lijst wordt nog imposanter met de grote overzichtstentoonstelling in het Musée du Petit Palais in 1990. Jacques Chirac, toen burgemeester van Parijs, schrijft in de catalogus van die expo dat het al meer dan dertig jaar geleden is dat Ensor in Parijs getoond werd en dat hij het verdiende om in een van de grootste musea van de stad gepresenteerd te worden met een groots overzicht. Als een modern kunstenaar, want “…comme Cézanne, Munch, van Gogh, Gauguin Ensor est à l’origine de l'art moderne de l'Europe occidentale…”

Prestigieuze tentoonstellingen in musea met aanzien

Bij het overlopen van de tentoonstellingslijst van Verbazing van het masker Wouse wordt duidelijk dat Ensor meestal getoond wordt met grote ensembles van werken. Grote ensembles in musea met veel aanzien, prestigieuze tentoonstellingen die een grote uitstraling hebben. Deze tentoonstellingen worden vaak door de overheid gesteund om moderne kunst uit onze streken en Ensor in het bijzonder in het buitenland bekend te maken. Het KMSKA is geregeld betrokken partij of initiatiefnemer. James Ensor wordt gesitueerd als pionier van het modernisme, en wordt zo samengebracht, letterlijk of figuurlijk, met tijdgenoten, nationaal en internationaal. Bij de meeste selecties ligt de nadruk op het werk van de jaren 1880 tot 1900 en wordt het latere werk ietwat vergeten. Al wordt daar de laatste decennia wel anders over gedacht. Ook krijgen specifieke aspecten van het oeuvre steeds meer aandacht in thematische en/of stijlkritische presentaties zoals bijvoorbeeld in Goya, Redon, Ensor. Groteske schilderijen en tekeningen die in 2009 in Antwerpen doorging of Ensor ontmaskerd in Brussel in 2010/ 2011. Ook al wordt Ensor voorgesteld als baanbreker en vernieuwer, toch worden tot nog toe maar weinig tentoonstellingen gewijd aan een confrontatie met jongere kunstenaars. Het Museum voor Schone Kunsten en het SMAK in Gent organiseerden in 2010 wel de expo Hareng Saur. Ensor en de hedendaagse kunst. Een tentoonstelling als jorn<<<ensor in Silkeborg is nog vrij uitzonderlijk. In 2012 werd daar het werk van kunstenaar Asger Jorn samengebracht met dat van Ensor. Jorn leerde Ensors oeuvre in 1937 kennen via de kunsthandelaar en Ensorverzamelaar, Herbert Garvens von Garvensburg.

Etiket op het spieraam, midden verticale dwarslat. De “tentoonstelling J. ENSOR” gaat door in “BALE” [in 1963]. Iets meer dan vijftig jaar later is het schilderij weer in Basel. Kunstmuseum Basel: arthandlers werken aan de ophanging van de Ensors schilderijen.
LINKS: Etiket op het spieraam, midden verticale dwarslat. De “tentoonstelling J. ENSOR” gaat door in “BALE” [in 1963]. Iets meer dan vijftig jaar later is het schilderij weer in Basel. RECHTS: Kunstmuseum Basel: art handlers werken aan de ophanging van de Ensorschilderijen. De tentoonstelling, die eerder doorging in Denemarken, is vanaf zondag 16 februari 2014 open voor publiek.

Nanny Schrijvers

Meer over het schilderij

James Ensor, Verbazing van het masker Wouse, 1889
Olieverf op doek, 109 x 131,5 cm, gesigneerd en gedateerd links onder: Ensor 1889.
Gekocht op de veiling verzameling J. Burthoul bij Galerie Georges Giroux, Brussel, 1926, KMSKA inv. nr. 2042

Tentoonstellingsgeschiedenis

  • 1890, Brussel, Paleis voor Schone Kunsten, Les XX. Bruxelles. VIIe exposition annuelle, nr. 4;
  • 1910, Antwerpen, Cercle Royal Artistique, Littéraire et Scientifique, nr. 46;
  • 1910, Rotterdam, Rotterdamsche Kunstkring, Tentoonstelling van Werken van James Ensor, nr. 48;
  • 1914, Antwerpen, Kunst van Heden. Tentoonstelling 1914, nr. 3;
  • 1914, Brussel, Paleis van het Jubelpark, Algemeene Tentoonstelling der Schoone Kunsten. Driejaarlijksche Salon, nr. 168;
  • 1920, Brussel, Galerie Georges Giroux, James Ensor, nr. 47, afb.;
  • 1926, Parijs, Galerie Barbazanges, pag. 21;
  • 1928, Leipzig, Leipziger Kunstverein, nr. 23;
  • 1928, Mannheim, Städtische Kunsthalle, James Ensor, nr. 23;
  • 1929, Brussel, Palais des Beaux-Arts, James Ensor, nr. 168;
  • 1932, Parijs, Musée National du Jeu de Paume, Jardin des Tuileries, L'oeuvre de James Ensor, nr. 56, afb.;
  • 1939, Parijs, La Gazette des Beaux-Arts et Beaux-Arts, Faubourg Saint-Honoré, Ensor, nr. 26;
  • 1945/ 1946, Amsterdam, Stedelijk Museum, 7 Belgische schilders, nr. 20;
  • 1946, Bern, Kunsthalle, Exposition sept peintres belges, nr. 20;
  • 1946, Parijs, Musée de l'Orangerie, Exposition sept peintres belges, nr. 18;
  • 1949, Charleroi, Salles de la Bourse, Cercle Artistique et Littéraire de Charleroi. XXIIIme Salon, nr. 23, afb.;
  • 1949, 's Gravenhage, Gemeentemuseum, Eretentoonstelling James Ensor, nr. 9;
  • 1949, Oostende, Palais des Thermes, Gloires de la Peinture Moderne. Hommage à James Ensor, nr. 9;
  • 1950, Bosvoorde, Salons van 't Hoog Huis, 5de Tentoonstelling, nr. 16;
  • 1950, Venetië, Biennale, s. c.;
  • 1951, Antwerpen, Koninklijk voor Schone Kunsten Antwerpen, James Ensor. Retrospectieve, nr. 77, afb. nr. 55;
  • 1951, New York, The Modern Museum of Art, James Ensor, nr. 32, afb. pag. 82;
  • 1951, Boston, The Institute of Contemporary Art, James Ensor, nr. 32, afb. pag. 82;
  • 1951, Cleveland, The Cleveland Museum of Art, James Ensor, nr. 32, afb. pag. 82;
  • 1951, St. Louis, City Art Museum, James Ensor, nr. 32, afb. pag. 82;
  • 1953, Hasselt, Provincie Limburg, Ensor, s. c.;
  • 1954, Parijs, Musée National d'Art Moderne, James Ensor, nr. 42, afb. nr. 13;
  • 1954, München, Alte Pinakothek, s. c.;
  • 1955, Oostende, Museum voor Schone Kunsten, James Ensor, s. c.;
  • 1959, Krefeld, Museum Haus Lange, s. c.;
  • 1960, Londen, Marlborough Fine Art Limited, James Ensor. 1860-1949. A retrospective centenary exhibition, nr. 42, afb.;
  • 1960, Oostende, Museum voor Schone Kunsten, Feestpaleis, James Ensor, nr. 55;
  • 1961, Otterlo, Rijksmuseum Kröller-Müller, Ensor. 1860/1949, nr. 35, afb.;
  • 1961, Rotterdam, Museum Boymans-van Beuningen, Ensor. 1860/1949, nr. 35, afb.;
  • 1963, Basel, Kunsthalle, James Ensor, nr. 45, afb. nr. 45;
  • 1963, Münster, Landesmuseum Münster, James Ensor, nr. 45, afb. nr. 45;
  • 1968, Brugge, Provinciaal Hof, Vlaamse Symbolisten;
  • 1968, Antwerpen, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, Vlaamse Symbolisten;
  • 1968, Recklinghausen, Kunsthalle, Ruhrfestspiele, Reiche des Fantastische. Von Moreau bis Heute, s. c.;
  • 1970, Stockholm, Nationalmuseum, En liten bok om Ensor, nr. 97;
  • 1971, Londen, The Royal Academy of Arts, Ensor to Permeke. Nine Flemish Painters 1880-1950, nr. 110;
  • 1972, Stuttgart, Württembergischer Kunstverein, Ensor. Ein Maler aus dem späten 19.Jahrhundert, nr. 33, afb. pag. 101;
  • 1972, Kamakura, Museum voor Moderne Kunst, Tentoonstelling James Ensor, nr. 15, afb.;
  • 1972, Nagoya, Prefectoraal Museum Aichi, Tentoonstelling James Ensor, nr. 15, afb.;
  • 1972, Fukuoka, Prefectoraal Museum, Tentoonstelling James Ensor, nr. 15, afb.;
  • 1972/ 1973, Kyoto, Nationaal Museum voor Moderne Kunst, Tentoonstelling James Ensor, nr. 15, afb.;
  • 1983, Antwerpen, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, James Ensor, nr. 71, afb. pag. 69;
  • 1983, Zürich, Kunsthaus Zürich, James Ensor, nr. 65, afb. pag. 201;
  • 1983/ 1984, Kobe, The Museum of Modern Art, James Ensor, nr. 40, afb. pag. 64;
  • 1984, Kamakura, The Museum of Modern Art, James Ensor, nr. 40, afb. pag. 64;
  • 1984, Saitama, The Museum of Modern Art, James Ensor, nr. 40, afb. pag. 64;
  • 1984, Sendai, Miyagi Museum of Art, James Ensor, nr. 40, afb. pag. 64;
  • 1986/ 1987, Newport Beach, Newport Harbor Art Museum, Flemish Expressions. Representational painting in the twentieth century, nr. 28, afb. pag. 45;
  • 1987, Fort Lauderdale, Museum of Art, Flemish Expressions. Representational painting in the twentieth century, nr. 28, afb. pag. 45;
  • 1989, München, Kunsthalle der Hypo-Kulturstiftung, James Ensor. Belgien um 1900, nr. 25, afb. pag. 107;
  • 1990, Parijs, Musée du Petit Palais, James Ensor, nr. 123, afb. pag. 174;
  • 1991, Antwerpen, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, In dienst van de kunst. Antwerps mecenaat rond 'Kunst van Heden' (1905-1959). Retrospectieve tentoonstelling, nr. 65, afb. p. 97;
  • 1993/ 1994, Antwerpen, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, In depot / uit depot. De modernen in het koninklijk museum;
  • 1996/ 1997, Oostende, PMMK, Museum voor Moderne Kunst, Van Ensor tot Delvaux. Ensor. Spilliaert. Permeke. Magritte. Delvaux, afb. pag. 118;
  • 1999/ 2000, Brussel, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Ensor, nr. 86, afb. pag. 149;
  • 2009, Antwerpen, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, Goya, Redon, Ensor. Groteske schilderijen en tekeningen, afb. pag. 164;
  • 2009, New York, The Museum of Modern Art, James Ensor, afb. nr. 56, pag. 149;
  • 2009/ 2010, Parijs, Musée d'Orsay, James Ensor, nr. 75, afb. pag. 163;
  • 2010, Antwerpen, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, Closing Time. Jan Vanriet, afb. pag. 204;
  • 2010/ 2011, Brussel, ING Cultuurcentrum, Ensor ontmaskerd, nr. 218, afb. pag. 194;
  • 2011, Den Haag, Gemeentemuseum, James Ensor. Universum van een fantast, afb. pag. 108;
  • 2012, Silkeborg, Museum Jorn, jorn<<<ensor, nr. 6, afb. pag. 88;
  • 2013/ 2014, Ordrupgaard, James Ensor Fra Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen og schweiziske samlinger, nr. 113, afb;
  • 2014, Basel, Kunstmuseum, Die überraschten Masken: James Ensor aus dem Königlichen Museum für Schöne Künste Antwerpen und Schweizer Sammlungen, nr. 113, afb.

Reageren? 

U beschikt over onbekende informatie, u hebt kritische op- of aanmerkingen of u wenst te reageren op een artikel van het Ensor Research Project? Laat dan uw gegevens achter via ons online formulier

______

Xavier TRICOT, James Ensor. Leven en werk. Oeuvre-catalogus van de schilderijen, Brussel: Mercatorfonds, 2009, p. 301 (nr. 302) vermeldt de eerste tentoonstelling van “Wouse” bij Les XX maar voegt daar zonder verdere toelichting aan toe refused”. In de biografische kroniek (p. 86) vermeldt hij het schilderij evenwel wel degelijk onder de werken die Ensor bij Les XX tentoonstelt.

share

Correspondentieadres

Lange Kievitstraat 111-113 bus 100, B-2018 Antwerpen

T +32 (0)3 224 95 50