Alle meesterwerken

Heilige Barbara van Nicomedië

Jan van Eyck
  • Inventarisnummer 410
  • Datering 1437
  • Afmetingen 31 x 18 cm
  • Materiaal Olieverf op paneel
Lees meer
Schilderij Heilige Barbara van Nicomedië van Jan van Eyck

Heilige Barbara, het verhaal

Dit schilderij vertelt het verhaal van de heilige Barbara. Barbara was de dochter van een edelman. Hij wou niet dat aanbidders zijn dochter zagen en sloot haar daarom op in een toren. Toen hij haar wilde uithuwelijken, verzette ze zich hevig. Om haar te paaien, mocht ze van hem af en toe de toren verlaten. Op één van die uitstappen bekeerde Barbara zich stiekem tot het christendom. Haar vader reageerde woedend en leverde haar uit aan de gouverneur. Die liet haar folteren. Zonder succes. 's Nachts verdwenen haar wonden miraculeus. Ten einde raad onthoofdde vaderlief zijn dochter dan maar zelf.

Heilige Barbara als martelares

Het meisje bladert in een gebedenboek. Als martelares draagt ze de palmtak in haar linkerhand, het symbool voor haar triomf op de dood en haar keuze voor het eeuwige leven. Achter haar zijn werfarbeiders druk in de weer. Samen bouwen ze een monumentale gotische kerktoren die de groei van het christendom symboliseert.

Heilige Barbara als patrones

Rond en op de toren is het een en al bedrijvigheid. Een verwijzing naar de kerk waarin iedere gelovige een bijdrage levert aan de kerk van God? Metsers, steenhouwers, dakdekkers en bouwmeesters vereren de heilige Barbara alvast tot op de dag van vandaag als beschermheilige.

Voltooid of onvoltooid?

De extreem fijne uitwerking van deze onderschildering of doodverf is uniek voor de 15de eeuw. Nadat hij de luchtpartij schilderde, staakte van Eyck zijn werk. Tot op vandaag is dit in de schilderkunst het oudste onvoltooide paneel van de Nederlanden. Toch voorzag van Eyck het van zijn signatuur ‘ioh[anne]es de eyck me fecit 1437’. Een teken dat het werk volgens hem wél voltooid was?

Lijst met gezichtsbedrog

Jan van Eyck gaf de lijst van dit schilderij een ‘trompe l’oeil’ mee. Hij beeldde de houten lijst uit als een kostbare zwart geaderde rode steen. Daarop kwam een gebeiteld opschrift met zijn signatuur. Ook de merkwaardige beschildering op de achterkant imiteert een rode steensoort.

Onbekende opdrachtgever

Voor wie schilderde Jan van Eyck dit kleine meesterwerk? Helaas weten we het niet. Ongetwijfeld was het een vrome mens die het moedige leven van de heilige Barbara tot voorbeeld nam. Het devotiestuk – een uitbeelding van een bijbels verhaal – was bestemd voor persoonlijk gebruik, een zogenaamd ‘Andachtsbild’. Vandaar ook het kleine formaat.

Jan van Eyck en de Vlaamse Primitieven

Samen met Rogier van der Weyden is Jan van Eyck één van de boegbeelden van de Vlaamse Primitieven, een groep kunstschilders uit de Nederlanden van de 15de en begin 16de eeuw. Zij streefden naar een realistische weergave met veel details. Bij dit werk valt vooral de nauwkeurige weergave op van de toren. Ook opmerkelijk: de heilige Barbara zit op de grond. Mogelijk beklemtoonde van Eyck hiermee haar nederigheid.

Meer weten?

Schilderij Madonna bij de fontein van Jan van Eyck
Groeten uit… Wenen

De Madonna bij de fontein van Jan van Eyck hangt tot en met 20 oktober 2019 in het Kunsthistorisches Museum in Wenen.

Lees meer