Engelen onder de scanner

Als je een schilderij wil restaureren dat boordevol schilderkundige raadsels zit. Wie bel je dan? De AXES-groep van de UA!

Een restauratie kan niet zonder onderzoek vooraf. Bij sommige kunstwerken volstaan het blote oog en verschillende lampen – UV, infrarood - om de opbouw van het werk te beoordelen. Andere werken stellen de restauratoren voor veel raadsels. Dan komt de Universiteit Antwerpen langs met een MA-XRF-scanner. Val van de opstandige engelen van Frans Floris is zo’n werk vol mysterie. Een woelige geschiedenis liet vele sporen na. Maar welke sporen zijn origineel?

Schilderij Val van de opstandige engelen van Frans Floris
Val van de opstandige engelen Frans Floris

Turbulente historie

Frans Floris schildert dit gigantische paneel van meer dan drie meter hoog in 1554 voor het altaar van het Schermersgilde in de Antwerpse Kathedraal. Samen met twee zijpanelen. Volgens onderzoek moet het werk al in 1567 gerestaureerd worden. Werd het beschadigd door beeldenstormers? Gingen de zijluiken toen verloren?

 

In de 17de eeuw is het bestaande altaar hopeloos ouderwets. Het gilde laat een nieuw barokaltaar bouwen met sculpturen rondom het schilderij.

 

De troepen van Napoleon laten in 1794 hun oog vallen op dit meesterwerk en nemen het mee naar Parijs. Het keert terug naar Antwerpen in 1815. Schijnbaar in goede conditie, op wat ‘rimpelingen’ in het midden na.

Niet opgeklaarde feiten

 

  1. Aan de linkerkant is het schilderij wat verzaagd. Was dit om het werk te doen passen in het nieuwe barokaltaar of gebeurde dit in Parijs? Dat is niet meer te achterhalen.
     
  2. Het trapeziumvormige bovenstuk is donkerder dan de rest van het schilderij. Het stuk is ernstig beschadigd en het verfverlies werd eerder al zwaar bijgewerkt. Daardoor is het moeilijk te beoordelen of het bovenstuk origineel is. De borstelstreken verschillen, maar zijn helemaal in de stijl van Frans Floris. Zonder het bovenstuk lijkt de compositie nogal afgesneden. Weet de Universiteit Antwerpen raad?

Infrarood beeld van het bovenste deel van het schilderij
Infrarood Het trapeziumvormige bovenstuk is bij daglicht en infrarood donkerder dan de rest van het schilderij. Infraroodfoto: Adri Verburg.

Onderzoek naar pigmenten

De AXES-onderzoeksgroep van de Universiteit Antwerpen is gespecialiseerd in biologische en fysische analyse en beeldvorming van stoffen. De onderzoeker ontwikkelen regelmatig nieuwe apparatuur om schilderijen van over heel de wereld te onderzoeken. Het KMSKA werkt samen de AXES-groep sinds de restauratie van Memlings God de Vader omringd door zingende en musicerende engelen, nog zo’n werk vol moeilijke vraagstukken.

 

Om te achterhalen of het bovenstuk van de Val van Floris’ eigen hand is, dan wel later toegevoegd, gebruikt de AXES-groep een MA-XRF-scanner. Deze scanner bestraalt het schilderij punt-per-punt met röntgenstralen. Zonder schade toe te brengen, dringen deze röntgenstralen door tot onder het verfoppervlak van het schilderij. Daar kunnen ze interageren met de aanwezige chemische stoffen. Die stoffen zenden op hun beurt specifieke röntgenstralen uit die de scanner meet. De metingen zijn kenmerkend voor een stof en stellen de onderzoekers in staat om de gebruikte chemische elementen te identificeren. Tegelijk brengt de scanner hun verdeling over het schilderij in beeld.

 

De meest gebruikte pigmenten op oude schilderijen bevatten metalen of metaalverbindingen, waarvoor deze techniek zeer gevoelig is. Het kan gaan om pigmenten op basis van lood, calcium of koper. Lood komt o.a. voor in het giftige loodwit. Een verschil in het gebruik van loodwit kan helpen om te bepalen of Frans Floris ook het bovenstuk zelf schilderde. Zo niet, brengt een andere stof mogelijk uitsluitsel.

Cliffhanger

Het bovenstuk van Val van de opstandige engelen bevindt zich te hoog voor de scanner. Daarom werd het werk na controle van het paneel op zijn rechterkant gelegd. De video toont hoe de onderzoekers de scanner installeren en testen. Zal het de AXES-groep en de restauratoren lukken om te achterhalen of Frans Floris het stuk zelf schilderde? Wij zijn even benieuwd als jij
 

Wordt vervolgd…