Alle artikels

Geven als cultuur: Schenkingen aan het KMSKA

Collectie

Zonder schenkers zou de collectie van het museum nooit uitgegroeid zijn tot de indrukwekkende verzameling die ze vandaag is. Als eerbetoon aan hen publiceren we vandaag ons rijk geïllustreerde boek: Schenkingen aan het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen.

Lees meer
schenkersboek-kmska-1-v2
Schenkingen aan het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen

De meer dan 390 schenkers en erflaters uit de periode 1818- 2018 stonden samen in voor een kleine 40% van de KMSKA-collectie. Voor het lentenummer van ZAAL Z sprak Patrick De Rynck met auteur Leen de Jong en coauteur Nanny Schrijvers. Dit is een ingekorte versie van het gesprek.

Dit moet een gigantisch werk zijn geweest: alle schenkingen van een kleine 400 schenkers en erflaters uit twee eeuwen passeren de revue. Hoe begin je aan zo’n klus? Waar haal je je informatie?

Leen de Jong: "De bronnen vind je in de eerste plaats in het archief van het museum. Daar heb je dossiers van schenkingen of legaten die systematisch vrij goed bijgehouden zijn, zij het niet altijd perfect. Dan heb je ook nog de verslagen van de museumcommissie, waarin de aangeboden legaten en schenkingen besproken en al dan niet goedgekeurd worden. Die commissie is dé grootste rode draad. De dossiers en haar verslagen vullen mekaar aan. Dat is de basis. Maar daarnaast zit je natuurlijk ook met de vraag: wie zijn al deze mensen? We wilden ook wat historisch-biografische context geven. Van het leven van een aantal van hen is al veel bekend, vooral van grote schenkers en erflaters: ridder Florent van Ertborn, barones Baut de Rasmon, de families Franck en Nottebohm, Ludo van Bogaert-Sheid,... Van anderen vind je informatie in naslagwerken en andere studies, en we zijn uiteraard ook naar stads- en rijksarchieven geweest, zoals dat hoort voor een historisch werk als dit. Maar soms vond je nauwelijks iets. We beseffen dan ook goed dat dit werk onaf is en dat er lacunes zijn. Ik lig daar soms zelfs van wakker… Daarom doen we in het boek ook een oproep om bijkomende informatie aan te leveren. Voor onze opvolgers. Ik pleit in elk geval voor een goede archivering door het museum, anders wordt dit soort werk onmogelijk en vergeet je je eigen geschiedenis. Terwijl die toch erg belangrijk is om te begrijpen waar je nu staat."

Enkele beroemde schenkers in beeld

 

Buste van Ridder Florent van Ertborn, burgemeester van Antwerpen
Ridder Florent van Ertborn, burgemeester van Antwerpen Jozef Geefs
Portret van Barones Adelaïde Vanden Hecke-Baut de Rasmon
Barones Adelaïde Vanden Hecke-Baut de Rasmon Nicaise De Keyser
Portret van Gravin Rattazzi, geboren Maria-Laetitia Bonaparte-Wyse
Gravin Rattazzi, geboren Maria-Laetitia Bonaparte-Wyse Emile Auguste Carolus-Duran
Portret van François Franck
François Franck Charles Mertens
Dr. Ludo van Bogaert
Dr. Ludo van Bogaert Albert Crommelynck

Spanningsveld

Als je het goed bekijkt, zijn het ook schenkers die grotendeels mee hebben bepaald waar het museum nu mee uitpakt: de 15de eeuw met Van Eyck, Van der Weyden en Fouquet, de eerste helft van de 20ste eeuw, James Ensor, Rik Wouters. Voor de 17de eeuw is het beeld divers: veel stukken komen uit kerken en kloosters...

Leen de Jong: "… Maar veel genrestukken en veel Noord-Nederlands werk uit de 17de eeuw komen dan weer uit het legaat-Baut de Rasmon. Het klopt wat je zegt: de 15de eeuw, dat is Van Ertborn. De familie Franck bracht Ensor en de eerste helft van de 20ste eeuw binnen, Ludo van Bogaert-Sheid zorgde mee voor de omvangrijke Rik Wouterscollectie. Een belangrijke schenker als Oscar Nottebohm wist wat het museum had, en dus ook wat er ontbrak. Hij richtte zijn aankopen systematisch daarop. En mevrouw Ghesquière bracht Panamarenko en bijvoorbeeld ook Basquiat binnen."

 

 

Schenkers inspireren het museum en bepalen mee de rest van het verwervingsbeleid.

Nanny Schrijvers

Nanny Schrijvers: "Je ziet ook dat conservatoren zich vervolgens toeleggen op het versterken en aanvullen van die ensembles en die oeuvres. Schenkers inspireren het museum dus ook, en bepalen mee de rest van het verwervingsbeleid. Hun invloed gaat in die zin verder dan wat ze zelf schenken. Als je het kort samenvat kun je zeggen: de kern van de collectie, denk aan de grote stukken van Rubens, komt van de Academie, maar de breedheid van de waaier is het resultaat van wat de schenkers binnen brachten."

Het participatieve museum

We hebben het hier eigenlijk over wat nu heet ‘het participatieve museum’. Zeker als je weet dat een aantal schenkende burgers ook nog eens bestuursfuncties waarnamen. Al bij al gaat het om een nogal homogene groep van welgestelde burgers (en edellieden), doorgaans gesitueerd in het Antwerpse en met onder meer een stevige vertegenwoordiging van families met een Duitse achtergrond.

Leen de Jong: "Bij die laatste groep is er vaak een gevoel van “wij willen iets terugdoen voor de gemeenschap waarin we groot en succesvol zijn kunnen worden”. Het charity-idee, als een soort van burgerdienst aan het land. Mooi, toch? Dat duurt tot aan de Tweede Wereldoorlog. En uiteraard zijn echte verzamelaars bemiddelde mensen, die mekaar vaak ook kenden en aanzetten om te kopen. De Brusselse Musea voor Schone Kunsten (KMSKB) gaan breder wat hun schenkers betreft."

 

Nanny Schrijvers: "Het valt ook op dat een aantal families ook nog andere goede werken deden, zoals zorginstellingen of scholen oprichten… Schenken zit ook in die sfeer."

Schilderij Zomer van Emile Claus
Zomer Emile Claus, een schenking van Gabriëlle Jeanne Marie De Poorter (1922°

Er worden opnieuw mensen aangesteld om connecties te leggen met de buitenwereld. Ik juich dat toe, die betrokkenheid en het aanzwengelen van een genereuze geefcultuur.

Leen de Jong

De sfeer is verander na de Tweede Wereldoorlog zeggen jullie. Kan de slinger vandaag weer die richting uitgaan? 

Nanny Schrijvers: "Ik noem graag het voorbeeld van de Koning Boudewijnstichting. Zij verwerft stukken die ze vervolgens aan musea in bruikleen geeft. Denk in het geval van het KMSKA aan de terracotta’s van Van Herck. Die hebben de collecties enorm verrijkt. Een recente evolutie is ook schenken om restauraties mogelijk te maken. Die financiële schenkingen zijn een belangrijke nieuwe richting die men inslaat."

 

Schilderij Restaurant 'Mille Colonnes' in Amsterdam van Isaac Israels
Restaurant 'Mille Colonnes' in Amsterdam Isaac Israels, een schenking van de erfgenamen van Johannes Fredericus Samuel Esser (1949)

Leen de Jong: "Of het principe van de bruikleen, met de bijbehorende trots van bruikleengevers dat hun werk in een groot museum hangt. Vaak wordt zo’n bruikleen later een schenking. Er zijn dus zeker veranderingen. Nog een voorbeeld: er was een tijd dat samenwerken met galeries en dus met “de commerce” taboe was. Nu zie je dat keren. Er worden ook weer mensen aangesteld om connecties te leggen met de buitenwereld. Ik juich dat toe, die betrokkenheid, het aanzwengelen van een genereuze geefcultuur. Na de oorlog was dat wat verdwenen. En zeker in de jaren 1960. Ik hoop dat dit boek mee kan bijdragen aan de herwaardering van de rol en het belang van schenkers."

Cover boek 1818-2018: Schenkingen aan het KMSKA

Beschikbaar vanaf 10 maart

 

Schenkingen aan het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 1818-2018 van Leen de Jong, Nanny Schrijvers & Ulrike

 

Hardcover, vierkleurendruk
251 x 186 x 59 mm, 608 p.
ISBN 978 94 014 6732 
49,99 euro (exclusief verzendingskosten)

 

Bestel nu jouw exemplaar

Ook jouw steun is goud waard!

Je kan het museum steunen als particulier of als bedrijf.

Ontdek er alles over