heilige-barbara-van-nicomedie-van-eyck-kmska

Zes weetjes over de Heilige Barbara van Nicomedië

Jan van Eyck was een revolutionaire vernieuwer. De retrospectieve in Gent bewijst het, de media beschrijven het nu in het lang en het breed. Ook het KMSKA bezit twee prachtvoorbeelden vol nieuwigheden, Madonna bij de fontein en Heilige Barbara van Nicomedië. Hier concentreren we ons op de Heilige Barbara.

De eerste zelfstandige tekening

Jan van Eyck hield wel van een puzzel. Hij zorgde ervoor dat kunsthistorici nog heel lang kunnen debatteren over de kernvraag van dit werk: is het een voorbereidende tekening of een afgewerkt kunstwerk? Of een voorbereidende ondertekening die een afgewerkte tekening werd? Van Eyck en zijn tijdgenoten tekenden hun ondertekening vaak met metaalstift op een speciale grondlaag van vermalen botten of hoorn. De fijne gegraveerde lijnen van de stift geven dan houvast bij het schilderen. Zo’n lijnen zitten onder delen van de toren en Barbara. De aanvang voor een schilderij dat niet afraakte, dus. Alleen ging Van Eyck bovenop die lijnen voor zijn tijd ongezien schetsmatig aan de slag met pen en penseel. Hij liep daarmee vooruit op Bosch en Bruegel. Bovendien signeerde hij het werk. Had de opdrachtgever zich teruggetrokken en maakte hij daarom een pentekening in plaats van een schilderij?

schilderij-heilige-barbara-van-nicomedie-van-eyck-kmska

Geen toren onder de arm

In het heiligenverhaal sluit Barbara’s vader haar op in een toren. Kunstenaars gaven deze pre-Rapunzel later een toren mee onder de arm ter herkenning. Jan van Eyck week af van die traditie. Geen miniatuurtorentje hier, maar een echt bouwwerk. Nog in aanbouw, dat wel. Zoals de katholieke kerk? Zoals de gemeenschap die zich verenigt om zo’n toren te kunnen realiseren? Barbara weet zich alvast omringd door een heleboel werklui en toeschouwers. Die waren gebruikelijk bij afbeeldingen van de toren van Babel, zoals Van Eyck die kende van boekillustraties. Hij vertaalt een thema uit boeken naar een schilderij. 

schilderij-heilige-barbara-van-nicomedie-van-eyck-kmska

Plooien leiden het oog

Jan van Eyck legde zichzelf graag een uitdaging voor. Maria’s en andere heiligen gaan meestal gekleed in een soort standaardgewaad waar je geen specifieke modetrend op kan plakken. De Vlaamse primitieven waren nogal fan van vloervegende uitrustingen met oneindig veel plooien. En zelfs dan, ging Van Eyck nog een stapje verder. De plooien van Barbara’s jurk, die een derde van het paneel vullen, leiden het oog naar het mooie gezichtje van de jonge vrouw en zo verder richting toren en hemel.

schilderij-heilige-barbara-van-nicomedie-van-eyck-kmska

De maan

Jan van Eyck was één van de eerste schilders om de maan af te beelden. Als je zoals Van Eyck de volledige werkelijkheid wil afbeelden, hoort de maan daarbij. De MET in New York heeft een diptiek waarvan het linkerpaneel, met de kruisiging van Christus, aan de kunstenaar wordt toegewezen. Hij schilderde hier een ochtendmaan. De maan was in de middeleeuwen verbonden met de dood. In combinatie met de gekruisigde Christus is de link snel gelegd. Kondigt de maan bij Barbara ook haar nakende dood aan?

schilderij-heilige-barbara-van-nicomedie-van-eyck-kmska

Details

Wie Van Eyck zegt, denkt meestal aan… details. De reflectie van een raam in een juweel, een waterdruppel, een wrat. In full colour vallen ze al wat makkelijker op, mits de nodige concentratie, en een vergrootglas. Zitten er ook zoveel details in het lossere penseelwerk bij Barbara? Ja, dus. Denk daarbij aan een schip met bemanning van twee millimeter groot. Of: de twijfel op het gelaat van bij één van de mannen in gesprek. Zoek, en je zal vinden, al die details en afzonderlijke verhalen binnen de grotere historie.

schilderij-heilige-barbara-van-nicomedie-van-eyck-kmska

Handtekening

In de 15de eeuw was schilderkunst een metier dat je in een atelier leerde bij een meester. Een werk signeren, dat werd niet gedaan. Behalve Jan van Eyck. En niet één keer. Nee, hij doet het bij portretten en Madonna’s… en bij de Heilige Barbara. “Joĥes de eyck me fecit”, zegt de lijst van Barbara, ofwel: Johannes van Eyck heeft me gemaakt. Van Eyck schrijft dat niet ergens in een verloren hoekje. Met zijn bekende illusietruc lijkt het dat de letters gebeiteld staan, midden vooraan op de ‘stenen’ lijst. Ook over de aard van die signatuur is het laatste woord nog niet gezegd. Was hij echt zo zelfbewust?

schilderij-heilige-barbara-van-nicomedie-van-eyck-kmska

Nog een kleine noot

De verbondenheid tussen Barbara en haar toren, toch wel het ultieme bouwwerk, maakte haar de geschiktste patroonheilige voor architecten. Toen Barbara’s vader haar onthoofdde, werd hij neergebliksemd. Barbara is echter of eerder daarom ook de heilige die je om bescherming vraagt tegen bliksemgevaar. Lijkt ze daarom zo onverstoorbaar? Heeft ze een binnenpretje? Een beetje christelijke humor om af te sluiten.