Schilderij Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen van Jean Fouquet

6 dingen die je moet weten over de Madonna van Fouquet

Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen van de Franse kunstenaar Jean Fouquet is hét topstuk van het KMSKA. Geen wonder, het is op alle mogelijke manieren een uitzonderlijk werk. Waarom eigenlijk?

Bezoek de Madonna in Antwerpen

1. De Madonna is één van zes overgebleven schilderijen

De Madonna als deel van een tweeluik, zaalzicht van de reünie
De Madonna van Fouquet als deel van een tweeluik

Van Jean Fouquet hebben slechts zes individuele schilderijen de tand des tijds overleefd, waaronder de Madonna. En die zit zomaar even in de collectie van het KMSKA! De Madonna was deel van een tweeluik. Hoewel beide luiken in de 18de eeuw gescheiden raakten, kwam ook het andere paneel in een museum terecht, in de Berlijnse Gemäldegalerie. Op dat schilderij staat de opdrachtgever van het tweeluik, Etienne Chevalier, samen met zijn patroonheilige. 

2. De Madonna is Italiaans

De Madonna van Fouquet naast de Madonna van van Eyck
Links: Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen van Jean Fouquet - Rechts: Madonna bij de fontein van Jan van Eyck

Jean Fouquet trekt op jonge leeftijd naar Italië. Hij raakt er betoverd door de nieuwe kunstvormen die er bloeien. De KMSKA-Madonna vertoont op het eerste zicht weinig Italiaanse invloeden. Toch is het afsnijden van Maria zo ergens ter hoogte van de knieën wel volgens Italiaans voorbeeld. Daardoor komt de Madonna heel dichtbij. Ook haar afstandelijke houding is eerder Italiaans. Zeker als je ze vergelijkt met, bijvoorbeeld, de warme band tussen moeder en kind bij Jan van Eyck.

3. De Madonna is revolutionair

Detail schilderij Madonna omring door serafijnen en cherubijnen van Jean Fouquet
Detail met reflectie

Jean Fouquet kijkt ook goed naar de Vlaamse primitieven en hun vernieuwingen. Hij laat net als hen vensters reflecteren in de ornamenten van de troon, het licht in de ogen van de engelen. De gelaatstrekken zijn realistisch; de Vlaamse primitieven waren meesters van het portret. En vooral: de stoffen zijn bijna tastbaar. Fouquet weet twee kunsttradities op unieke wijze te combineren en brengt zo op zijn eentje een revolutie in de Franse schilderkunst tot stand.

4. De Madonna is een portret

Enkele voorstellingen van Maria naast elkaar

De moeder van God werd gezien als de perfecte vrouw. Kunstenaars ontwikkelen een soort standaard-Maria, een totaalpakket van hoe een vrouw eruit moest zien. Verandert het schoonheidsideaal, krijgt Maria een nieuwe look. Toch is Maria nooit een portret, het blijft een soort heilige Miss Universe. Jean Fouquet denkt er anders over. De Madonna krijgt van hem wél het voorkomen van een echte vrouw, Agnès Sorel. Waarom Agnès Sorel? Op vraag van opdrachtgever Etienne Chevalier? Of is het toch een folieke van Fouquet zelf?

5. Is de Madonna wel Agnès Sorel?

Tombebeeltenis Agnès Sorel
Grafbeeltenis van Agnès Sorel

 

 

Gaat het wel om Agnès Sorel? Daar durven kunsthistorici wel eens over discussiëren. De neus, het kuiltje in de kin en de gelaatstrekken komen alleszins overeen met die van haar tombebeeltenis en doodsmasker. Bovendien is Maria trendy uitgedost waar ze meestal een vormeloze jurk met duizend plooien draagt. Ze is net te modebewust om standaard te zijn.

6. De Madonna is een beproefd recept

Eerdere versie van het werk, overschilderd door de kunstenaar
Een eerdere versie van de Madonna werd overschilderd door de kunstenaar

Eigenlijk is de Madonna niet uniek. Fouquet had haar al eens geschilderd. En schilderde toen een portret van Karel VII eroverheen. Via röntgenonderzoek kwam een Madonna met ronde blote borst in dezelfde houding maar zonder engelen tevoorschijn. Ze zat wel wat opgepropt binnen de grenzen van haar paneel. De compositie was dus niet helemaal geslaagd. Heeft Fouquet haar daarom overschilderd? En gewacht op een nieuwe opdrachtgever om zijn ideale Madonna te schilderen op een groter paneel? Uit onderzoek blijkt dat Fouquet de KMSKA-Madonna meteen juist schilderde, zonder aarzeling, zonder zoekende hand. Oefening baart kunst, heet dat.

Na opeenvolgende reizen naar Berlijn en Los Angeles keerde de Madonna terug naar Antwerpen. Ze is vanaf 5 oktober te zien als één van de twee gastvrouwen in de expo Madonna ontmoet Dulle Griet in Museum Mayer van den Bergh.