Ensor tijdens zijn academiejaren: het Ensor Research Project broedt op nieuwe vondsten

Het gerenommeerde tijdschrift npj Heritage Science publiceerde een nieuw onderzoeksartikel van Annelies Ríos-Casier. Voor haar doctoraat werkt ze nauw samen met het Ensor Research Project van het KMSKA. Het project stelt de zoektocht naar Ensors creatieve denkwijze centraal. 

Door materiaal-technische en kunsthistorische inzichten met elkaar samen te brengen, wordt het museum stap voor stap hét kenniscentrum van de modernist. Bij het onder de loep nemen van James Ensors Figuurstudie: oude man met baard uit 1878 stootte ze onlangs op een bijzondere vondst.

Tijdens het onderzoek werden twee minuscule verfstaaltjes onderzocht met een geavanceerde microscoop. Zo konden onderzoekers de verflagen laag voor laag analyseren en de ontstaansgeschiedenis van het schilderij reconstrueren. Daaruit bleek dat Ensor eerdere composities vaak bedekte met een witte verflaag voordat hij opnieuw begon te schilderen. In de Oude man met baard is dus nog zo’n gezicht zichtbaar van een eerdere figuurstudie. Omdat Ensor het doek voor zijn nieuwe compositie draaide, verschijnt dit gezicht vandaag ondersteboven.

Een stukje KMSKA

Hoewel Oude man met baard zich vandaag in de collectie van Mu.ZEE bevindt, bestaat er ook een opmerkelijke link met het KMSKA. De oude man in dit werk is namelijk gebaseerd op hetzelfde model als de figuur die Ensor overschilderde in Stilleven met Chinoiserieën (1880), een schilderij uit de collectie van het KMSKA. Eerder onderzoek binnen het Ensor Research Project bracht aan het licht dat zich onder de verflaag van Stilleven met Chinoiserieën een figuurstudie van een bebaarde man bevindt. De man staat rechtop met ontblote borstkas, draagt een lendendoek en heeft zijn gezicht en lichaam naar rechts gewend. Het onderzoek toonde bovendien aan dat Ensor het gezicht aanvankelijk frontaal schilderde, maar later aanpaste naar een driekwart aanzicht. Die verandering laat zien dat hij tijdens het schilderproces experimenteerde en niet altijd vooraf vastlegde hoe de uiteindelijke compositie eruit zou zien.

Toen Ensor deze figuur uiteindelijk overschilderde met het stilleven, bracht hij geen witte tussenlaag aan. Daardoor zijn delen van de oorspronkelijke voorstelling nog steeds zichtbaar. Wie weet waar te kijken, kan doorheen de verflaag nog het voorhoofd, de neus en een deel van de baard van de oude man herkennen!

Op zoek naar Ensors verhaal

Iedereen moet ooit ergens beginnen, en vaak is dat bij een opleiding of ander type leerschool. Zo ook Ensor, die de knepen van het kunstvak bestudeerde aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Brussel. Het onderzoek rond De oude man met baard verdiept zich ook in die academiejaren van de kunstenaar. Er wordt gekeken naar zijn materiaalgebruik en schildertechnieken, maar centraal staat ook de poging te achterhalen waarom hij doeken hergebruikte. Had hij het financieel moeilijk? Ook weten we dat hij soms zelfs werk van andere kunstenaars durfde overschilderen. In hoeverre is dat hier het geval, en zijn de onderliggende figuren wel van zijn hand?

Het zijn maar enkele vragen die in het wetenschappelijk artikel verder worden uitgediept. Zin om er meer over te lezen? Je vindt het artikel hier.